Ο Ευαγγελισμός, αρχές 14ου αι.Αχρίδα, Άγιος Κλήμης

Η Μνηστεία της Παναγίας, Ραφαήλ, 1504

Αξίζει να σημειωθεί ότι υπάρχουν διαφορές στα αναγεννησιακά έργα όσο προχωράμε από την πρώιμη Αναγέννηση στην Κλασική και το Μανιερισμό καθώς επίσης και μεταξύ των διαφορετικών περιοχών (Ρώμη, Φλωρεντία, Βενετία, Χώρες του Βορρά). Το ίδιο ισχύει και για την καλλιτεχνική δημιουργία της Πρωτοβυζαντινής, Μεσοβυζαντινής και Ύστερης Βυζαντινής περιόδου και των διάφορων μονών και ναών. Εδώ όμως θα προχωρήσουμε σε γενίκευση, προκειμένου να επιτευχτεί μια σύγκριση των εικαστικών στοιχείων της Βυζαντινής και Αναγεννησιακής τέχνης, που μας πληροφορούν, παράλληλα, για τη θέση του καλλιτέχνη στις δυο αυτές διαφορετικές εποχές.

Στα αναγεννησιακά έργα υπάρχει προοπτική, βάση δύο σημείων: το σημείο φυγής, σημείο νοητό στο έργο, και το σημείο όρασης-το σημείο που στέκεται ο θεατής. Υπάρχει , δηλαδή, βάθος και τρίτη διάσταση. Στο σημείο που βρίσκομαι εγώ, ο θεατής, δεν μπορεί να βρεθεί άλλο άτομο. Μόνο εγώ. Η όραση γίνεται εδώ, όχι εκεί που είναι το αντικείμενο, αφού η ψυχή μου έχει αποτυπώματα του αντικειμένου. Έχω ατομικό, προσωπικό σημείο όρασης του κόσμου πια στην Αναγέννηση, έχω εξατομίκευση του καλλιτέχνη.

Αντίθετα στο Βυζάντιο η όραση γίνεται εκεί που είναι το αντικείμενο. Δεν υπάρχει τρίτη διάσταση, η προοπτική είναι συχνά αντεστραμμένη, σαν να βρίσκεται ο θεατής μέσα. Δεν μπορεί να βρίσκεται άλλωστε, έξω, αφού ο δημιουργός τους είναι κοινός, άτομο και αντικείμενο είναι ομοούσια.

Στο Βυζάντιο χάνεται η τρίτη διάσταση, τα πράγματα γίνονται επίπεδα, η φύση σχηματοποιείται, υπάρχει γεωμετρική αφαίρεση, το σχέδιο υπερέχει του χρώματος, πρώτα σχεδιάζει ο καλλιτέχνης, μετά γεμίζει. Υπάρχει παράθεση ξεχωριστών επιφανειών, το κάθε χρώμα μπαίνει μόνο του, αφού κάθε πράγμα στη χριστιανική τέχνη εμφανίζεται στην απόλυτη κατάσταση του κοντά στο Θεό. Γι? αυτό απουσιάζουν οι σκιές, αλλά κι όταν ακόμα υπάρχει σκιά (= υλική υπόσταση), π.χ. στις πτυχώσεις των ρούχων, υποδηλώνεται, δεν αναπαριστάται. Δεν είναι το σταδιακό πέρασμα από το φως στο σκοτάδι (όπως στηνΑναγέννηση),είναι γεωμετρικά σχήματα.

Το θαύμα των άρτων και των ιχθύων. Ψηφιδωτό. Βασιλική του Αγ. Απολλινάριου του Νέου, Ραβέννα

Ακόμα, το χρυσό, το μεταφυσικό, τονίζεται, έρχεται μπροστά, το φως προέρχεται από μια μεταφυσική πηγή. Όλα αυτά συμβαίνουν επειδή το Βυζάντιο επικεντρώνεται σε σύμβολα που οδηγούν στον ουρανό. Το μεταφυσικό αποβλέπει στην πνευματικότητα του κόσμου- όπως απαιτεί η θεοκρατούμενη χριστιανική κοινωνία, όχι στην υλικότητα. Αφού δεν υπάρχει υλικότητα, υπερισχύει ο νους, όχι το σώμα κι άρα λείπει η ατομικότητα.