Απ΄όλα τα μουσικά στυλ της Λατινικής Αμερικής, χορευτικά, φολκλορικά, έντεχνα, λαϊκά, αφρο - γενή, ινδιάνικα ή σπανιόλικα, υπάρχει ένα και μοναδικό που ουδέποτε γνώρισε σύνορα κι η διαχρονική του δύναμη διατρέχει ολόκληρο τον ισπανόφωνο κόσμο του πλανήτη: Η αυτού μεγαλειότης, το Bolero (Μπολέρο και να χαρείτε, όχι «μπολερό» !) . Γεννημένο στην Κούβα περί τα τέλη του 19^ου αιώνα, ζυμωμένο από ποικίλλα ευρωπαϊκά και ανιχνεύσιμα αφρικάνικα μουσικά συστατικά, το Bolero μεγάλωσε και ξεχείλισε απ΄το μικρό νησί της Καραϊββικής ώσπου απλώθηκε σ΄ολόκληρη την ήπειρο, απ΄το Μεξικό ως την Αργεντινή, σ΄ένα ένδοξο ταξίδι που έχει κλείσει ήδη δώδεκα δεκαετίες κι ακόμα τραβάει μπροστά, έστω και με μερικές εμβόλιμες στάσεις για ανεφοδιασμό έμπνευσης. Οντας το κατ΄εξοχήν ρομαντικό μουσικό είδος του λατινοαμερικάνικου κόσμου, το Bolero συνιστά ένα απέραντο ρεπερτόριο από απλά τραγούδια μοιραίου έρωτα και συγχρόνως, έναν απίστευτο συνθετικό, στιχουργικό κι ερμηνευτικό πλούτο που εισέτι περιμένει ν΄αποτιμηθεί απ΄τους δυτικούς μουσικολόγους, καθώς και το λοιπό παγκόσμιο κοινό . Υπάρχει, βέβαια, μια δικαιολογία: Σε αντίθεση με τα λοιπά χορευτικά στυλ της Κούβας, που έγιναν δημοφιλή διεθνώς ακριβώς επειδή η μουσική κι ο ρυθμός ήταν τόσο έντονα ώστε η στιχουργία (άρα κι η γλώσσα) περνούσε σε δεύτερο πλάνο, στο Bolero είναι ο στίχος, οι λέξεις, ο λόγος εν ολίγοις που τραβάει πάνω του τα φώτα, επισκιάζοντας ενίοτε κι αυτόν τον ίδιο τον ερμηνευτή. Ωσαύτως, το Bolero προκύπτει ως το απόλυτο πεδίο έκφρασης για τον Λατίνο τραγουδοποιό, που χρησιμοποιεί τον οίστρο του με τον λατινοαμερικανικότερο των τρόπων: Γράφοντας τραγούδια - σωστά δοκίμια πάνω στους λαβύρινθους του έρωτα, κατ΄ουσίαν υπέροχα ποιήματα λαϊκής κατανάλωσης, τροπικής αισθητικής και μιας ιδιάζουσας συναισθηματικής υπερβολής που χαρακτηρίζει ούτως ή άλλως τον λάτιν ψυχισμό .

α. Κιθάρα, φτώχεια κι επανάσταση: Η γέννηση του Bolero .

Βεβαίως, πρίν το κυρίως ειπείν τροπικό Bolero, υπήρχε ένα άλλο, μεσογειακό και κατά μερικούς αιώνες προγενέστερο: Το γνήσιο ισπανικό συνώνυμο είδος, που ήδη ηχούσε στα κρεολικά σαλόνια της Καραϊββικής ως ένα ακόμα απ΄τα σπανιόλικα λαϊκά (τουτέστιν, μη θρησκευτικά) χορευτικά ιδιώματα που είχαν αφιχθεί απ΄την Ιβηρική στις νέες γαίες, καλή ώρα σαν την tirana, το polo και τη seguidilla .

Ωστόσο, το Bolero που ξέρουμε σήμερα δεν μοιάζει να΄ρχεται απ΄τον κατ΄όνομα μακρινό συγγενή του. Το ισπανικό Bolero ήταν ταγμένο ξεκάθαρα στο ρυθμό των 3/4, ενώ το κουβανικό εξαρχής πάτησε στα 2/4, αφήστε που τόσο η δομή όσο και κυρίως η χορογραφία τους είχαν σημαντικές διαφορές, με το ισπανικό στυλ να χορεύεται ομαδικά από καλά καταρτισμένους χορευτές σε πλούσιες σάλες, ενώ το κουβανικό αντίστοιχο από αγκαλιασμένα ζευγάρια σε μικρούς, φτωχικούς χώρους και χωρίς τη διάθεση για επίδειξη χορευτικής βιρτουοζιτέ που χαρακτήριζε, όπως λένε, το ιβηρικό Bolero . Αρα, από πού έρχεται το Bolero της Κούβας ; Κατά τα φαινόμενα, προσεταιριζόμενο για άγνωστους λόγους το όνομα του σπανιόλικου είδους, το Bolero αποτελεί σάρκα εκ της σαρκός της Habanera, του αμιγώς κουβανικού ρομαντικού τραγουδιού που άνθισε στην πρωτεύουσα της Κούβας κατά τις πρώτες δεκαετίες του 19^ου αιώνα και που, με τη σειρά του, αποτελούσε τη φωνητική, "τραγουδιστή" αν προτιμάτε, εξέλιξη της Contradanza - ενός ινστρουμένταλ μουσικού είδους που έφτασε στην Κούβα απο την Ισπανία (με απώτερη καταγωγή απο την Γαλλία κι ακόμα πιο πίσω, την Αγγλία, καθώς η λέξη contradanza συνιστά παραφθορά του αγγλικού countrydance) το οποίο στην Κούβα μπολιάστηκε με ντόπια ρυθμικά, ήτοι "μαύρα", στοιχεία, απόλυτα συμβατά με την πολυφυλετική κοινωνία της υπερπόντιας ισπανικής αποικίας .

Το Bolero, όμως, αν και πάτησε με το ένα πόδι στην Habanera και με το άλλο στο ιταλικό belcanto, έβγαλε ρίζες σ΄ένα πολύ πιο ταπεινό περιβάλλον: Στο Santiago de Cuba, την πρωτεύουσα της ανατολικής Κούβας. Χίλια χιλιόμετρα μακριά απ΄την κοσμοπολίτικη Αβάνα, το Santiago υπήρξε ανέκαθεν το λίκνο των ρέμπελων (όλες οι κουβανικές επαναστάσεις, μαζί κι αυτή του Castro, ξεκίνησαν από εκεί) και των τροβαδούρων, κι ήταν εκεί που το πολιτισμικό μπέρδεμα Ισπανών, Αφρικανών, Γάλλων κι Αϊτινών ( οι δυο τελευταίες ομάδες μετανάστευσαν σε διαδοχικά κύματα μετά την επανάσταση των σκλάβων στην Αϊτή ) έσμιξε όλα τα στοιχεία προκειμένου το Bolero να γεννηθεί δειλά σε μια ανεξακρίβωτη ιστορική στιγμή προς τα τέλη του 19^ου αιώνα. Πάντως, το πρώτο καταγεγραμμένο bolero χρεώνεται στον πρώτο επώνυμο συνθέτη του είδους, που λεγόταν Pepe Sanchez κι έγραψε εν έτει 1883 το αθάνατο πόνημα:

)

Στεναχώριες μου φέρνουν τα παράπονα σου, γυναίκα

Πόνο βαθύ γιατί για μένα αμφιβάλλεις

Δεν υπάρχει απόδειξη αγάπης που να μη σ΄άφησα να δείς

Πόσο υποφέρω και πόσα δεν υπέμεινα για σένα

Η τύχη στάθηκε κακιά μαζί μου

Δεν άφησε το πάθος μου να ξεχυθεί

Ένα φιλί μου΄δωσες μια μέρα

Και στην καρδιά μου το φυλάω ακόμα.

Κάπως χοντροκομένο, μουσικά και στιχουργικά, πρωτόλειο ακόμα, τούτο το Bolero έδειχνε με μιάς το περιβάλλον απ΄όπου προήλθε και που καμμία σχέση δεν είχε με τα αστικά σαλόνια της Habanera: Οντας γέννημα θρέμμα της φτωχολογιάς και των λούμπεν του Santiago, το Bolero ξεκίνησε συν τοις άλλοις και φυλετικά προσδιορισμένο - τόσο ο Sanchez όσο κι οι επόμενοι τροβαδούροι της πρώτης γενιάς των ?boleristas? ήταν έγχρωμοι, μιγάδες ή και μαύροι, που στα ιστορικά πλαίσια των τελευταίων δεκαετιών του 19^ου αιώνα, συχνά σήμαινε Αφρικανούς μόλις δεύτερης ή τρίτης γενιάς . Την αναπάντεχη επιτυχία του Sanchez, που συνέχισε να συνθέτει απανωτά τραγούδια στο καινούριο ύφος, έσπευσαν ν΄ακολουθήσουν κάμποσοι συντοπίτες και εν πολλοίς μαθητές του, με πρώτο και καλύτερο τον Sindo Garay , έναν απίθανο τύπο που ήταν εντελώς αυτοδίδακτος, δεν ήξερε καν πώς λέγονται οι νότες της κιθάρας κι όμως, κατάφερε να συνθέσει ένα σωρό τραγούδια που σήμερα συγκαταλέγονται στο απολύτως κλασικό ρεπερτόριο της μουσικής της Κούβας . Από κοντά, με ελάχιστη χρονική διαφορά, εμφανίστηκαν άλλοι τρείς συνθέτες - τραγουδιστές που έκλεισαν τον κύκλο των πιονέρων του Bolero στο 19^ο αιώνα: Ο Manuel Corona, ο Rosendo Ruiz κι ο λευκός Alberto Villalon, ο μόνος με κάποια στοιχειώδη μουσική παιδεία, που ίσως επειδή ήταν λευκός κατάφερε να παρουσιάσει το πρώτο μουσικό κονσέρτο με βάση το Bolero, στο περίφημο θέατρο "Alambra" της Αβάνας, εν έτει 1906 και με τον εντυπωσιακό τίτλο "Ο Θρίαμβος Του Bolero" .