Παναγία Βρεφοκρατούσα έθρονη, ψηφιδωτό (867) Κωνσταντινούπολη, Αγία Σοφία

Μεσοβυζαντινή περίοδος (843-1204). Η περίοδος που ακολουθεί την εικονομαχία συμπίπτει με την άνοδο της Μακεδονικής δυναστείας και χαρακτηρίζεται από έντονη καλλιτεχνική δραστηριότητα και ποικιλία τεχνοτροπιών. Η παράσταση της Θεοτόκου στην αψίδα της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως, εμφανίζει ορισμένες συγγένειες με την Παναγία στο ιερό του ναού της Νικαίας, κυρίως στο σχεδόν εμπρεσιονιστικό πλάσιμο των προσώπων και της πτυχολογίας και στην αναζήτηση του κάλλους στα πρόσωπα. Παράλληλα η παράσταση του Χριστού ένθρονου δεχόμενου την Προσκύνηση ενός αυτοκράτορα στο τύμπανο του νάρθηκα της Αγίας Σοφίας φαίνεται να σχετίζεται στενά με την παράσταση της Αναλήψεως στον τρούλο της Αγίας Σοφίας Θεσσαλονίκης, ως προς το γραμμικό και άκρως εκφραστικό ύφος που τείνει στην αφαίρεση. Φαίνεται ότι είχε καθιερωθεί κατά κάποιον τρόπο στην επίσημη μνημειακή ζωγραφική από τον 9ο αιώνα.

Απόστολοι, λεπτομέρεια από την Ανάληψη στον τρούλο, ψηφιδωτό (9ος αιώνας) Θεσσαλονίκη, Αγία Σοφία

Αντίθετα προς την τεχνοτροπική αυτή ποικιλία, η εικονογραφία που καθορίστηκε στην Κωνσταντινούπολη αρχίζει να διέπεται από αυστηρούς κανόνες, ως προς την εκλογή και διάταξη των θεμάτων. Στον τρούλο ο Χριστός Παντοκράτωρ τριγυρισμένος από αγγέλους, στην αψίδα η Θεοτόκος δεομένη, στις λοιπές επιφάνειες προφήτες, απόστολοι και μάρτυρες. Μια άλλη παράλληλη διάταξη παραθέτει σκηνές από τα Ευαγγέλια. Η θέση που ορίζεται για την παράσταση κάθε μορφής στον ναό συμβολίζει τη θέση της μέσα στην ιεραρχία του σύμπαντος, του οποίου η εικόνα αποτελεί η εκκλησία. Σπάνιες είναι οι τοιχογραφίες που σώθηκαν από αυτή την εποχή. Η σειρά σκηνών που αποκαλύφθηκε στο Καστελσέπριο κοντά στο Μιλάνο χρονολογείται τον 7ο αιώνα και χαρακτηρίζεται από μια απροσχημάτιστη επιστροφή σε συνθέσεις και μορφές της πομπηιανής ζωγραφικής.

Το Ψαλτήρι της Εθνικής Βιβλιοθήκης στο Παρίσι, χειρόγραφο (10ος αιώνας)