Ο εξαιρετικά περιορισμένος αριθμός τους και οι δυσχέρειες της χρονολογήσεως δημιουργούν ζητήματα άλυτα ακόμη για τους ερευνητές της ολλανδικής ζωγραφικής, χωρίς να υπολογιστούν και τα δυσεπίλυτα προβλήματα των πλαστών έργων που κατασκευάζουν και εμπορεύονται επιδέξιοι μιμητές όπως ο Χανς βαν Μέεγκερεν. Δεν ζωγράφισε πολλούς πίνακες στη ζωή του και λίγοι από αυτούς παριστάνουν σημαντικά γεγονότα. Οι περισσότεροι έχουν για θέμα απλές μορφές που στέκουν σε ένα δωμάτιο χαρακτηριστικού ολλανδικού σπιτιού. Μερικοί παριστάνουν μόνο ένα πρόσωπο να κάνει κάτι απλό, όπως μια γυναίκα να χύνει ένα γάλα σε μια κούπα. Αγαπούσε την καλοζυγισμένη φόρμα με την ήρεμη εσωτερικότητα. Με τον ερχομό του Βερμέερ, η ζωγραφική της καθημερινότητας εγκατέλειψε τελείως το ρόλο της χιουμοριστικής εικονογράφησης.

Οι πίνακές του είναι ουσιαστικά νεκρές φύσεις με ανθρώπους. Είναι γνωστό ότι ο Βερμέερ, γιός μεταξουργού και εμπόρου έργων τέχνης, βρήκε από τα παιδικά του χρόνια στο οικογενειακό περιβάλλον το κατάλληλο κλίμα για την καλλιτεχνική του ιδιοφυία, παραμένει όμως ανεξακρίβωτο ποιος ήταν ο δάσκαλός του. Βέβαιο είναι ότι το 1653 με την εγγραφή του στην τοπική συντεχνία των ζωγράφων του Αγίου Λουκά, αρχίζει επίσημα την σταδιοδρομία του και σε λίγα χρόνια κατακτά εξέχουσα θέση μεταξύ των συναδέλφων του και εκλέγεται δύο φορές μέλος του διοικητικού συμβουλίου της συντεχνίας, το 1662 και το 1670. Είναι επίσης αναμφισβήτητο ότι εκτός από την ζωγραφική ο Βερμέερ ασκούσε και το επάγγελμα του εμπόρου και εκτιμητή έργων τέχνης όπως αποδεικνύει ένα σύντομο ταξίδι του στο Άμστερνταμ, για να εκτιμήσει ορισμένους πίνακες. Δεν είναι καθόλου απίθανο να ήταν αυτή η κύρια πηγή συντηρήσεως της πολυμελούς οικογένειάς του και με αυτήν την εργασία να είχε ασχοληθεί περισσότερο παρά με τη ζωγραφική, αφού πεθαίνοντας άφησε τη σύζυγο και τα παιδιά του σε οικονομική αβεβαιότητα.

Τα μόνα χρονολογημένα έργα του, η «Μεσάζουσα» της Πινακοθήκης της Δρέσδης του 1656 και ο «Αστρονόμος» της Συλλογής Ρότσιλντ στο Παρίσι του 1668, αποτελούν τα ακραία σημεία της σειράς των πινάκων του με τη χαρακτηριστική μοριακή τεχνική, όπου το φως περνώντας μέσα σε μυριάδες στίγματα από χρώμα, ζωντανεύει τα αντικείμενα και τις μορφές με τις μαγευτικές χρυσές ανταύγειες του. Σε αυτή την περίοδο ανήκουν τα έργα «Ο στρατιώτης και το κορίτσι που γελάει» της Συλλογής Φρικ της Νέας Υόρκης, η «Μαγείρισσα» και ο «Μικρός Δρόμος» και η «Άποψη του Ντελφτ», όλα χρονολογούμενα μεταξύ του 1658 και του 1662. Μετά τις «Απόψεις» ο Βερμέερ επιδίδεται περισσότερο στην προσωπογραφία και κυρίως στα ρωπογραφικά θέματα που εκφράζουν την εξελικτική πορεία των αναζητήσεών του για τον καθορισμό μιας ευρύτερης αντιλήψεως του χώρου και τα τελευταία χρόνια για της συνέπειες των φωτοσκιάσεων.

Λαμπρά δείγματα αυτών των προσπαθειών είναι η «Κυρία στο παράθυρο», «Το ζύγισμα των μαργαριταριών», το «Εργαστήριο του καλλιτέχνη», το «Γράμμα», η «Κυρία εμπρός στη σπινέττα» και το «Κορίτσι με το γαρύφαλλο», με τις λεπτές αρμονίες του κίτρινου και του γαλάζιου, χαρακτηριστικό επίσης στοιχείο της τέχνης του ζωγράφου του Ντελφτ. Ο Βερμέερ μόνο στη δεύτερη πεντηκονταετία του 19ου αιώνα αναγνωρίστηκε ως ένας από τους μεγαλύτερους εκπροσώπους του πλουσιότατου εξάλλου ζωγραφικού κόσμου του ευρωπαϊκού 17ου αιώνα. Αλλά πριν από τους ιστορικούς και τους ειδικούς κίνησε το ενδιαφέρον των ποιητών και καλλιτεχνών, όπως του Γκωτιέ, του Πισσαρρό, των Γκονκούρ, του βαν Γκογκ και του Προύστ.